Nội dung chính
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên, nông nghiệp sinh thái không còn là lựa chọn mà trở thành con đường tất yếu cho tăng trưởng xanh của Việt Nam.
Khi nông nghiệp sinh thái không còn là thí nghiệm
Giai đoạn 2021‑2025, Việt Nam đã triển khai hơn 200 mô hình nông nghiệp sinh thái với sự hỗ trợ của FAO, UNDP và nhiều đối tác quốc tế. Theo ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các mô hình này đã chứng minh khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải khí nhà kính và cải thiện sinh kế cho nông dân.
Ví dụ thực tiễn từ các vùng trọng điểm
- Lúa‑tôm ở đồng bằng sông Cửu Long: năng suất lúa tăng 12 %, lượng khí thải CO₂ giảm 18 % nhờ hệ thống tuần hoàn nước và phân bón sinh học.
- Lúa‑sen ở vùng trũng: kết hợp trồng sen để kiểm soát độ ẩm, giảm nhu cầu tưới tiêu 30 %.
- Nông‑lâm kết hợp ở trung du và miền núi: đa dạng sinh học tăng 25 %, đồng thời tạo nguồn thu nhập phụ cho nông dân.
Những sáng kiến này cho thấy nông nghiệp sinh thái đang dần trở thành một hướng đi mới, đáp ứng yêu cầu giảm phát thải và bảo vệ đa dạng sinh học.
Thách thức: Từ mô hình rời rạc tới chính sách quốc gia
Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn nhấn mạnh, thách thức hiện tại không phải thiếu mô hình mà là làm sao nhân rộng, kết nối chúng thành các chương trình quy mô quốc gia. Nhiều dự án thí điểm đã dừng lại ở giai đoạn thực hiện vì chưa được thể chế hoá.
Định hướng 2026: An toàn thực phẩm và tiêu dùng bền vững
Để đạt mục tiêu này, cần:
- Tăng cường chia sẻ kiến thức và chuyển giao công nghệ giữa các mô hình.
- Liên kết chặt chẽ với khung pháp lý, quy hoạch quốc gia.
- Phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc và thương hiệu nông sản dựa trên giá trị sinh thái.
Quan điểm của các đối tác quốc tế
Ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam, đánh giá cao cách tiếp cận của Việt Nam: “Sự kết hợp hài hòa giữa tri thức bản địa và khoa học hiện đại đã tạo ra các mô hình vừa nâng cao năng suất, vừa bảo vệ đa dạng sinh học.” Tuy nhiên, FAO cảnh báo rằng Việt Nam vẫn nằm trong top 20 quốc gia tiêu thụ phân bón nhiều nhất, gây nguy cơ thoái hoá đất.
Giải pháp công nghệ
PGS.TS. Trần Minh Tiến đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu đất và cây trồng quốc gia, áp dụng nông nghiệp chính xác và đưa vào sử dụng các loại phân bón nhả chậm, phân bón nano. Mô hình “bác sĩ đất” cũng cần được nhân rộng để hỗ trợ nông dân trong việc phục hồi sức khỏe đất.
Huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh
Theo ông Huỳnh Quốc Tịnh (WWF‑Việt Nam), nông nghiệp sinh thái là một hệ thống kinh tế‑sinh thái toàn diện, giúp giảm phát thải, bảo vệ đa dạng sinh học và nâng cao khả năng chịu đựng của nông dân trước các cú sốc khí hậu. Ông đề xuất sử dụng ODA như “vốn mồi” để giảm rủi ro cho khu vực tư nhân, đồng thời chuẩn hoá dữ liệu và xây dựng chuỗi giá trị phát thải thấp.
Chính sách cần hướng tới tín dụng xanh, đầu tư hạ tầng logistics sinh thái và xây dựng thương hiệu nông sản dựa trên giá trị vùng sinh thái.
Vai trò của tài chính và chính sách nhà nước
Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) xem nông nghiệp sinh thái là đòn bẩy then chốt. Thông qua hợp tác với BIDV, ADB đã cung cấp các gói tín dụng ưu đãi cho doanh nghiệp vừa và nhỏ trong lĩnh vực nông nghiệp. Ông Shantanu Chakraborty (ADB) cam kết hỗ trợ hiện đại hoá hệ thống thủy lợi, phát triển lúa bền vững và giảm phát thải.
Ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Quốc hội, khẳng định nông nghiệp sinh thái là chìa khóa để Việt Nam đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, tuân thủ Thỏa thuận Paris.
Kết luận
Bộ trưởng Trần Đức Thắng nhấn mạnh, với chỉ khoảng 10,3 triệu hecta đất nông nghiệp và áp lực biến đổi khí hậu ngày càng tăng, Việt Nam không thể có nền nông nghiệp thịnh vượng nếu không bảo vệ thiên nhiên. Do vậy, chuyển đổi hệ thống lương thực‑thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu.
Trong thời gian tới, Bộ trưởng kêu gọi các tổ chức quốc tế tiếp tục đồng hành trong việc hoàn thiện thể chế, thúc đẩy khoa học‑công nghệ, chuyển đổi số và huy động hiệu quả nguồn lực tài chính nội địa và quốc tế cho chuyển đổi xanh.